4.2. Схемалардағы түіндердің жалғану типтері
4.2.1. Тізбектеле жалғану
Тізбектей жалғанған түйіндер және әр түйіннің беріліс функциялары берілген, барлығына жалпы беріліс функциясын табу керек.
x(t) y1(t)
y2(t)
yn(t)
W1 W2 . . . Wn
4-1 сурет.
Беріліс функцияларының мәндерін әрбір түйіннің беріліс функцияларының теңдеулеріне кезектестіре қойып, бүкіл жүйенің беріліс функциясын аламыз.
(4-1)
(4-2)
Тізбектей жалғанған түйіндерде жүйенің жалпы беріліс функциясы жеке түйіндердің беріліс функцияларының көбейтінділеріне тең.
4.2.2. Параллелді жалғану
Паралллелді жалғанған түйіндерден тұратын жүйе берілген. Жүйенің жалпы беріліс функциясын табу керек.
x1(t) y1(t)
W1
x2(t) y2(t)
x(t) W2 y(t)
…
xn(t) yn(t)
Wn
4-2 сурет.
Жоғарыдағы жағдай сияқты, беріліс функцияларының мәндерін әрбір түйіннің беріліс функцияларының теңдеулеріне кезектестіре қойып, бүкіл жүйенің беріліс функциясын аламыз.
(4-3)
(4-4)
Осылайша, жүенің жалпы беріліс ыункциясы жеке түйіндердің беріліс функцияларының беріліс функцияларына тең.
4.2.3. Кері байланыстағы жалғану
Егер берілген түйіннің шығыс сигналы жүйенің кірісіне қайта берілсе жүйе кері бағытта жалғанған.
x(t)
y(t)
Wпр.
yo.c.
Wo.c.
Wпр. – тіке канал түйінінің беріліс функциясы.
Wо.с. – кері байланыстағы беріліс функциясы.
4-3 сурет.
(4-5)
Оң кері байланыстағы жүйе үшін жалпы беріліс функциясы алынды, яғни кіріс сигналы және қосқышқа түсетін кері бағыттағы сигнал таңбалары бір-біріне сәйкес.
Егер кіріс сигналы және кері байланыс сигналы таңбалары қарама-қарсы болса, теріс кері байланыс орын алады.
Бүл жағдайда жалпы беріліс функциясы:
(4-6)
Практикада жүйелердің көпшілігі теріс кері байланысқа ие. Әдетте кері байланыс элементі, негізгі сигналға таңбасы бойынша қарама-қарсы реттегіш әсер беретін, реттегіш болады.
4.2.4. Құрылымдық схемаларды түрлендіру ережелері
4-1 таблица.
|
|
Түрлендіру |
Ескі схема |
Жаңа схема |
|
1 |
Басты бөліктен басты бөлік өткізу (өзгеріссіз) |
х х
х х |
х х
х х |
|
2 |
|
х1 х1+х2 х1+х2+х3 1 2
|
2 1 х3 х2 |
|
3 |
Басты бөлікті қосқыштан өткізу (қосымша түйін)
|
x1 1 2 x1+x2 x1 x2 |
x1 x1+x2 x1+x2 2 1 x2 -x1+x2 |
|
4 |
Қосқышты басты бөліктен өткізу (қосымша түйін)
|
1 2 x1+x2 x2 x1+x2 |
x1 x1 x1+x2 2 x1 1 x2 x2
x1+x2 |
|
5 |
Басты бөлікті түйіннен қозғалыс бағытымен өткізу (қосымша түйін)
|
W 1 2
|
W W·x x 2 1
1/W
|
|
6 |
Басты бөлікті түйіннен қозғалыс бағытына қарсы өткізу (қосымша түйін) |
x W·x W 1 2
W·x |
W·x x W x
W W·x
|
|
7 |
Қосқышты түйіннен қозғалыс бағытымен өткізу (қосымша түйін)
|
x1 x1+x2 W(x1+x2) 1 2 x2 |
x1 2 1 x2
W x2
|
|
8 |
Қосқышты түйіннен қодғалыс бағытына қарсы өткізу (қосымша түйін)
|
x1 Wx1+x2 W 1 2
x2 |
x1 x1+x2 W
1/W
x2 |
4.2.5. Құрылымдық схеманы түрлендіруге жүйені
есептеу мысалы
Кіріс Х
X1
1
Y1
Шығыс У
Y3 X3 Y2 X2
3 2
4-4 сурет.
Айнымалыларды X1, Y1, X2, Y2, X3, Y3 белгілеп тиісті түйіндер теңдеулерін жазамыз:
(4-7)
Бұл теңдеулерді операторлық түрде жазып, яғни Лаплас бойынша түрлендіріп келесіні аламыз:
(0,1Р2 + 0,7Р+2,4)У1 = 4,5X1
PY2=15X2 (4-8)
Y3=10X3
Жеке түйіндердің беріліс функцияларын табамыз.
(4-9)
Құрылымдық схеманы шешеміз. Ол үшін схеманы 4-5 суреттегідей етіп ұсынамыз. Мұнда 4 және 5 – W4(P)=W5(P)=1 беріліс функциялы түйіндер. 2 және 5 түйіндері кері байланыста жалғанған, ал 3 және 4 – параллельді. 4-5 суретте схеманың штрих сызықтар жүргізілген бөлігін эквивалентті түйіндерге ауыстырып, жаңа схема аламыз (Рис.4-6). Эквивалентті түйіндердің беріліс функциялары келесідей:
(4-10)
2 және 3 түйіндерін кезектестіре бір эквивалентті түйінмен ауыстырып жаңа схема аламыз (Рис.4-5):
(4-11)
Бұл жабық жүйенің беріліс функциясы. Осыдан жүйенің операторлы формадағы теңдеуі:
(Р3+2,2Р2+687,9Р+103,5)У=(45З+67,5)Х (4-12)
немесе дифференциялдық теңдеу формасында:
(4-13)
Z 1 Y
3 2
4 5
4-5 сурет. Аралық құрылымдық схема
Аралық құрылымдық схемалар 4-6, 4-7 суреттерінде де көрсетілген. Құрылымдық схеманың қорытынды бейнесі 4-8 суретте.
1
4-6 сурет.

1 Y
X W2 Y
6
4-7 сурет. 4-8 сурет.
Сипаттама теңдеуі келесі түрге ие:
Р3 + 22Р2 + 687,9Р + 03,5 = 0 (4-14)
Бұл теңдеуді ашық жүйенің тұрақтылығын зерттеу қажет болғанда, түрақтылықты Гурвиц немесе Михаилов критерилері көмегімен анықтағанда қолдануға болады.